Đặt tính rồi tính: Cách giúp trẻ tiểu học đặt đúng cột và tính đúng chiều

Sau khi trẻ đã cộng, trừ khá tốt trong phạm vi 20, nhiều ba mẹ bắt đầu gặp một khó khăn mới: con không biết đặt tính rồi tính như thế nào cho đúng.

Có trẻ viết các chữ số sai cột. Có trẻ đặt tính đúng nhưng lại tính từ trái sang phải.

Khi con làm sai, ba mẹ thường phải liên tục nhắc:

“Con đặt tính lại đi.”

“Đặt tính xong mình làm gì?”

“Phải tính từ phải sang trái nhé!”

Những lời nhắc này có thể giúp trẻ sửa bài ngay lúc đó. Tuy nhiên, nếu trẻ luôn phải chờ người lớn nhắc thì con sẽ khó chủ động khi tự làm bài.

Vì vậy, thay vì chỉ yêu cầu trẻ “làm lại”, chúng ta cần xác định con đang gặp khó khăn ở bước nào trong dạng toán đặt tính rồi tính, sau đó đưa ra hỗ trợ phù hợp và rút gợi ý dần.

---

1. Trẻ thường gặp những lỗi nào khi đặt tính rồi tính?

Có hai lỗi rất thường gặp khi trẻ tiểu học bắt đầu học dạng toán này.

Lỗi 1: Đặt các chữ số sai hàng

Ví dụ với phép tính:

34 + 5

Trẻ có thể viết số 5 sang hàng chục thay vì đặt số 5 thẳng hàng với số 4 ở hàng đơn vị.

Khi các chữ số không được đặt đúng hàng, phép tính phía sau cũng sẽ dễ bị sai.

Lỗi 2: Tính từ trái sang phải

Một số trẻ đã biết đặt hàng chục, hàng đơn vị khá tốt nhưng lại bắt đầu tính từ hàng chục trước rồi mới đến hàng đơn vị.

Trong khi đó, với dạng đặt tính cộng và trừ, trẻ cần thực hiện phép tính từ phải sang trái, tức là từ hàng đơn vị rồi mới đến hàng chục.

Lỗi này đặc biệt dễ gây nhầm lẫn khi trẻ chuyển sang các bài cộng có nhớ hoặc trừ có mượn.

---

2. Trước khi dạy, cần xác định trẻ đang thiếu kỹ năng nào

Dạng toán đặt tính rồi tính thực tế bao gồm nhiều kỹ năng nhỏ.

Thay vì chỉ nhìn vào việc trẻ làm đúng hay sai, ba mẹ và giáo viên nên xem trẻ đang gặp khó khăn ở bước nào.

Kỹ năng 1: Biết đặt tính đúng hàng

Trẻ cần hiểu:

• Hàng đơn vị đặt thẳng với hàng đơn vị.
• Hàng chục đặt thẳng với hàng chục.

Nếu trẻ vẫn chưa nhận diện chắc hàng chục và hàng đơn vị, chúng ta nên chậm lại một nhịp và củng cố kiến thức về hàng trước.

Kỹ năng 2: Biết chiều thực hiện phép tính

Trẻ cần ghi nhớ rằng mình sẽ tính:

Từ phải sang trái

hay cụ thể hơn là:

Từ hàng đơn vị sang hàng chục.

Đây là kỹ năng mà khá nhiều trẻ gặp khó khăn.

Kỹ năng 3: Có kỹ năng cộng, trừ nền tảng

Trẻ cũng cần có khả năng tính toán phù hợp.

Với những bài chưa có nhớ hoặc có mượn, trẻ cần cộng trừ tốt trong phạm vi 10.

Khi chuyển sang cộng có nhớ hoặc trừ có mượn, trẻ cần có nền tảng cộng trừ trong phạm vi 20.

Khi xác định được trẻ đang vướng ở kỹ năng nào, chúng ta sẽ dễ lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp hơn thay vì liên tục đưa ra những lời nhắc chung chung.

---

3. Cách dạy trẻ đặt tính rồi tính theo 3 mức từ dễ đến khó

Để giúp trẻ đặt các chữ số đúng hàng và ghi nhớ chiều tính từ phải sang trái, chúng ta có thể chia quá trình học thành 3 mức hỗ trợ.

Ba mức này không phải là một khuôn cố định.

Tùy theo khả năng của từng trẻ, ba mẹ và giáo viên hoàn toàn có thể chia nhỏ thêm các bước nếu cần.

---

4. Mức 1: Dùng gợi ý màu sắc ở đề bài và phần đặt tính

Ở mức đầu tiên, chúng ta sử dụng màu sắc để làm nổi bật hàng đơn vị.

Có thể dùng bút màu hoặc bút highlight để:

• Làm nổi bật chữ số hàng đơn vị trong đề toán.
• Làm nổi bật vị trí hàng đơn vị ở khu vực trẻ sẽ đặt phép tính theo cột dọc.

Ví dụ:

23 + 42

Số 3 và số 2 ở hàng đơn vị trong đề được đánh dấu bằng cùng một màu với vị trí hàng đơn vị ở phần đặt tính.

Nhiệm vụ của trẻ lúc này khá đơn giản:

Tìm chữ số được đánh dấu và viết vào vị trí cũng được đánh dấu.

Qua nhiều lần thực hiện, trẻ sẽ dần nhận ra quy tắc:

Hàng đơn vị đặt thẳng hàng đơn vị. Hàng chục đặt thẳng hàng chục.

Vị trí highlight cũng đồng thời trở thành một điểm gợi nhớ để trẻ biết mình sẽ bắt đầu tính từ đâu.

Trẻ sẽ tính từ vị trí được highlight, tức là từ bên phải sang bên trái.

Nếu trẻ còn khó phân biệt trái – phải

Với một số trẻ chưa định vị trái và phải tốt, chúng ta có thể gắn chiều thực hiện với tay cầm bút của trẻ.

Có thể hướng dẫn:

“Mình bắt đầu từ phía tay cầm bút rồi tính sang bên kia.”

Cách diễn đạt này có thể giúp trẻ dễ hình dung hơn so với chỉ nhắc “phải” và “trái”.

Ví dụ với phép tính 52 + 6

Đây là dạng bài trẻ rất dễ đặt số 6 nhầm sang hàng chục.

Khi sử dụng gợi ý màu sắc, trẻ sẽ xác định được số 2 của số 52 nằm ở hàng đơn vị và số 6 cũng cần đặt vào cùng vị trí hàng đơn vị đó.

Nhờ vậy, gợi ý màu sắc hỗ trợ đồng thời hai mục tiêu:

1. Đặt các chữ số đúng hàng.
2. Ghi nhớ chiều tính từ phải sang trái.

---

5. Mức 2: Bỏ màu ở đề bài, chỉ giữ gợi ý ở phần đặt tính

Khi trẻ đã thực hiện tốt ở mức 1, chúng ta bắt đầu rút bớt gợi ý.

Ở mức này:

• Đề toán không còn highlight chữ số hàng đơn vị.
• Màu sắc chỉ còn xuất hiện ở vị trí hàng đơn vị của phần đặt tính.

Như vậy, trẻ sẽ phải tự quan sát đề và xác định chữ số nào cần được đặt vào vị trí hàng đơn vị.

Ví dụ: 34 + 5

Ở mức 2, đề bài:

34 + 5

sẽ không còn bất kỳ màu sắc nào.

Trẻ phải tự xác định:

• Số 4 của số 34 là hàng đơn vị.
• Số 5 cũng cần được đặt ở hàng đơn vị.

Sau đó trẻ viết hai số này vào đúng vị trí được highlight ở phần đặt tính.

Mức này khó hơn mức 1 một bước vì trẻ không còn chỉ làm theo màu có sẵn trong đề.

Trẻ bắt đầu phải tự xác định vị trí của chữ số.

---

Đọc tiếp nhanh

Tiếp tục mạch nội dung này

Nếu bài viết này đúng với điều bạn đang quan tâm, hãy đọc tiếp bài dưới đây để không bị đứt mạch khi áp dụng cho trẻ.

Chia sẻPhân biệt Rối loạn học tập và Chậm phát triển: Phụ huynh cần hiểu đúng để hỗ trợ con đúng cáchCon học chậm không đồng nghĩa với kém thông minh. Việc nhầm lẫn giữa Rối loạn học tập và Chậm phát triển khiến nhiều cha mẹ vô tình gán nhãn...

6. Đừng quên kiểm tra trẻ với cả phép cộng và phép trừ

Khi trẻ đã thực hiện tốt phép cộng ở mức 2, chúng ta chưa nên vội kết luận rằng trẻ đã hoàn toàn biết đặt tính rồi tính.

Cần kiểm tra xem trẻ có thể khái quát cách làm sang phép trừ hay không.

Ví dụ:

73 - 12

Trẻ vẫn cần thực hiện cùng một quy tắc:

• Hàng đơn vị đặt thẳng hàng đơn vị.
• Hàng chục đặt thẳng hàng chục.
• Bắt đầu tính từ hàng đơn vị.

Qua việc chuyển từ phép cộng sang phép trừ, trẻ dần nhận ra rằng quy tắc đặt số theo hàng không thay đổi.

Kiểm tra thêm dạng hai chữ số trừ một chữ số

Ví dụ:

48 - 4

Trẻ cần nhận ra rằng số 4 phải được đặt ở hàng đơn vị, thẳng với số 8.

Không nên đặt số 4 sang hàng chục chỉ vì số phía trên có hai chữ số.

Sau khi trẻ đã làm được nhiều dạng khác nhau, ba mẹ và giáo viên có thể trộn lẫn:

• Phép cộng.
• Phép trừ.
• Hai chữ số với hai chữ số.
• Hai chữ số với một chữ số.

Mục tiêu là giúp trẻ dần thuần thục ba thao tác:

1. Đặt số ngay hàng.
2. Tính từ phải sang trái.
3. Xác định đúng mình cần cộng hay trừ.

---

7. Mức 3: Rút toàn bộ gợi ý để trẻ tự đặt tính rồi tính

Khi trẻ đã thực hiện tốt cả phép cộng và phép trừ ở mức 2, chúng ta có thể chuyển sang mức 3.

Ở mức này, toàn bộ gợi ý highlight ở đề bài và phần đặt tính đều được bỏ đi.

Trẻ cần tự thực hiện toàn bộ quá trình:

1. Quan sát đề bài.
2. Xác định hàng chục và hàng đơn vị.
3. Đặt các chữ số ngay hàng.
4. Ghi nhớ mình phải tính từ phải sang trái.
5. Thực hiện phép cộng hoặc phép trừ.
6. Ghi kết quả.

Mục tiêu của mức 3 là giúp trẻ có thể hoàn thành dạng toán đặt tính rồi tính một cách độc lập, không cần gợi ý màu sắc hay lời nhắc từ người lớn.

---

8. Nếu bỏ gợi ý rồi trẻ lại làm sai thì sao?

Đây là tình huống khá thường gặp.

Khi chuyển sang mức 3, trẻ có thể lại xuất hiện những lỗi cũ như:

• Đặt số sai hàng.
• Không biết bắt đầu từ đâu.
• Tính từ trái sang phải.
• Bối rối và chờ người lớn nhắc.

Khi gặp tình huống này, chúng ta chưa nên vội kết luận rằng trẻ không hợp tác hoặc chưa hiểu bài.

Có thể đơn giản là gợi ý đã được rút quá sớm.

Ba mẹ hoặc giáo viên có thể cho trẻ quay lại mức 2 và tiếp tục luyện tập thêm.

Khi các thao tác đã thuần thục hơn, chúng ta thử chuyển sang mức 3 một lần nữa.

---

9. Có thể tạo một bước đệm giữa mức 2 và mức 3

Nếu trẻ gặp khó khăn khi chuyển trực tiếp từ mức có highlight sang hoàn toàn không có gợi ý, chúng ta có thể tạo thêm một bước trung gian.

Thay vì highlight sẵn cho trẻ, hãy đưa cho trẻ một cây bút highlight.

Sau đó yêu cầu:

“Con thử xác định xem vị trí hàng đơn vị nằm ở đâu.”

Trẻ sẽ phải tự tìm vị trí cần đánh dấu trước khi đặt tính.

Lúc này, cây bút highlight trở thành một gợi nhớ về:

• Vị trí hàng đơn vị.
• Điểm bắt đầu khi đặt tính.
• Chiều thực hiện phép tính từ phải sang trái.

Khi trẻ đã có thể tự xác định tốt, chúng ta tiếp tục rút cây bút highlight và để trẻ hoàn thành bài hoàn toàn độc lập.

---

10. Gợi ý chỉ là bước hỗ trợ tạm thời

Điều quan trọng nhất khi sử dụng màu sắc hay lời nhắc là chúng ta cần nhớ rằng:

Gợi ý không phải là mục tiêu cuối cùng.

Màu sắc chỉ là một cách hỗ trợ để giúp trẻ nhìn rõ quy tắc và thực hiện đúng thao tác trong giai đoạn đầu.

Sau đó, gợi ý cần được rút dần.

Mục tiêu cuối cùng vẫn là giúp trẻ có thể tự:

• Đặt hàng đơn vị thẳng với hàng đơn vị.
• Đặt hàng chục thẳng với hàng chục.
• Ghi nhớ tính từ phải sang trái.
• Thực hiện đúng phép cộng hoặc phép trừ.
• Hoàn thành bài toán mà không cần người lớn nhắc.

Khi trẻ làm được toàn bộ các bước này một cách chủ động, kỹ năng đặt tính rồi tính mới thực sự được hình thành ổn định.

---

11. Khi nào nên chuyển trẻ sang mức khó hơn?

Không nên chuyển mức chỉ vì trẻ đã làm đúng một hoặc hai bài.

Ba mẹ và giáo viên cần quan sát xem trẻ đã thực hiện ổn định với nhiều dạng phép tính khác nhau hay chưa.

Đặc biệt, nên kiểm tra:

• Phép cộng hai chữ số với hai chữ số.
• Phép cộng hai chữ số với một chữ số.
• Phép trừ hai chữ số với hai chữ số.
• Phép trừ hai chữ số với một chữ số.
• Các bài cộng và trừ được trộn lẫn với nhau.

Nếu khi giảm gợi ý trẻ bắt đầu mắc lại những lỗi cũ, chúng ta có thể quay về mức trước.

Đi chậm hơn một chút nhưng giúp trẻ thực sự nắm được thao tác sẽ tốt hơn việc liên tục phải nhắc trẻ trong mỗi bài.

---

Kết luận

Khi trẻ gặp khó khăn với dạng toán đặt tính rồi tính, đặc biệt là lỗi đặt số sai hàng hoặc tính từ trái sang phải, thay vì chỉ yêu cầu con “làm lại”, chúng ta nên phân tích xem trẻ đang vướng ở kỹ năng nào.

Có thể bắt đầu bằng gợi ý màu sắc rõ ràng, sau đó rút dần hỗ trợ để trẻ:

• Tự xác định vị trí hàng đơn vị.
• Tự đặt các chữ số đúng hàng.
• Tự nhớ chiều tính từ phải sang trái.
• Cuối cùng hoàn thành phép tính một cách độc lập.

Gợi ý chỉ là bước hỗ trợ tạm thời.

Mục tiêu cuối cùng vẫn là giúp trẻ tự đặt tính đúng hàng và tự nhớ tính từ hàng đơn vị sang hàng chục.

Ba mẹ và thầy cô có thể xem video trong bài để theo dõi trực tiếp từng ví dụ và cách Trang chuyển từ mức hỗ trợ dễ đến mức trẻ tự thực hiện.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Trẻ không biết đặt hàng chục, hàng đơn vị thì nên làm gì?

Nếu trẻ chưa xác định chắc hàng chục và hàng đơn vị, nên quay lại củng cố kỹ năng nhận diện hàng trước.

Đây là nền tảng để trẻ có thể đặt các chữ số đúng cột khi làm dạng toán đặt tính rồi tính.

2. Trẻ cứ tính từ trái sang phải thì sửa như thế nào?

Ở giai đoạn đầu, có thể highlight hàng đơn vị để tạo cho trẻ một điểm bắt đầu rõ ràng.

Trẻ bắt đầu tính từ vị trí được đánh dấu rồi chuyển sang cột bên cạnh.

Khi trẻ đã ghi nhớ được quy tắc, màu sắc sẽ được rút dần.

3. Trẻ làm được khi có màu nhưng bỏ màu lại sai thì sao?

Điều này có thể cho thấy trẻ chưa sẵn sàng để bỏ hoàn toàn gợi ý.

Ba mẹ hoặc giáo viên có thể quay lại mức trước hoặc tạo thêm một bước chuyển, chẳng hạn cho trẻ tự dùng bút highlight để xác định hàng đơn vị trước khi làm bài.

4. Có nên liên tục nhắc trẻ “tính từ phải sang trái” không?

Lời nhắc có thể cần thiết ở giai đoạn đầu, nhưng mục tiêu không phải để trẻ luôn chờ người lớn nhắc.

Vì vậy, cần giảm lời nhắc dần và sử dụng những gợi ý giúp trẻ tự nhận biết mình phải làm gì.

5. Khi nào có thể bỏ hoàn toàn gợi ý màu sắc?

Có thể bắt đầu bỏ gợi ý khi trẻ đã đặt đúng hàng và tính đúng chiều một cách ổn định với nhiều phép cộng, phép trừ khác nhau.

Nếu bỏ gợi ý khiến trẻ thường xuyên quay lại lỗi cũ, nên cho trẻ luyện thêm ở mức trước trước khi thử lại.

6. Có cần cho trẻ luyện cả phép cộng và phép trừ không?

Có.

Trẻ làm tốt phép cộng chưa có nghĩa là trẻ đã khái quát được quy tắc đặt tính sang phép trừ.

Nên cho trẻ thực hành cả hai dạng và trộn lẫn các bài để kiểm tra xem trẻ đã thực sự nắm được quy tắc hay chưa.